آمايش سرزمين مانند خيلي از ديگر موضوعاتي كه در دنياي امروز داراي تعاريف متعدد و متكثر شده اند، تعاريف زيادي دارد اما به نظر مي­رسد مفهوم "توزيع بهينه جمعيت و فعاليت در پهنه سرزمين" مفهوم اصلي است كه در همه تعاريف مشترك است. به زبان ساده تر براي اينكه كشوري بتواند از سرمايه هاي طبيعي (Natural) و اجتماعي (Social) خود به بهترين نحو استفاده كند بايد برنامه اي براي استقرار جمعيت و مجموعه فعاليت هاي اقتصادي مناسب، در هر بخش از سرزمين خود، داشته باشد. وسعت موضوع آمايش از همين تعريف قابل درك است، مثلا هرچند در ادبيات كلاسيك آمايش را موضوعي ميان رشته اي (Interdisciplinary) بين سه رشته جغرافيا، اقتصاد و جامعه شناسي دانسته اند، اما امروزه واضح است كه دايره رشته هاي درگير در اين موضوع وسيع­تر از اين مقدار است. آمايش سرزمين علاوه بر سه رشته فوق به شدت از ملاحظاتي همچون ملاحظات محيط زيستي، امنيتي و دفاعي، سياسي، صنعتي، پيش بيني و آينده نگري و غيره تاثير مي پذيرد.

در تحليل و بررسي موضوعاتي با اين همه وسعت و پراكندگي مانند آمايش، داشتن نگاه جامع و كل نگر بسيار ضروري و حياتي است، چه اينكه درنظر نگرفتن هريك از ملاحظات فوق در برنامه ريزي آمايشي سبب ايجاد بحران در كل موضوع مي شود. رويكرد سيستمي (Systemic Approach) كه در چند دهه اخير به نگاهي قدرتمند و تاثيرگذار در تحليل موضوعات و مسائل بشري بدل شده است، برخاسته از همين نگاه كل نگر و جامع به موضوعات جهت ارائه ساختاري تحليلي از موضوعات است. ساختار تحليلي يك موضوع داراي سلسله مراتبي از زيرموضوعات مربوط به آن است كه با ما اجازه مي دهد -بي آنكه از مرز موضوع خارج شده و وارد غيرموضوع بشويم – مجموعه سطوح مختلفي كه براي موضوع قابل تعريف است را ببينيم و به فراخور اهداف خود از تحليل، سراغ سطحي از موضوع كه بيشتر مورد نظر ماست برويم و مولفه­ها و عوامل تاثيرگذار در آن سطح را مورد بررسي دقيق­تر قرار دهيم.

بررسي موضوع "نحوه تدوين اسناد آمايش سرزمين" با رويكرد سيستمي قطعا نتايج متعدد مفيد و سازنده اي به بار مي آورد كه سبب قوت ساختاري اسناد آمايش مي شود. در ادامه به اختصار به چند نتيجه ابتدايي اشاره مي شود:

-     مهمترين نكته كه نه صرفا نظري، بلكه برآمده از بررسي چند سند از اسناد اصلي آمايش سرزمين كشور است اين كه، هرچند كه جامع نگري لازمه تحليل موضوعي وسيع همچون آمايش است، اما بسيار مهم است كه توجه كنيم جامع نگري و ملاحظه همه ابعاد مربوط به يك موضوع، غير از اين است كه هرآنچه در ارتباط با موضوع به ذهن مي رسد را در موضوع بگنجانيم بي آنكه ارتباط منطقي ميان اين عوامل ارائه كرده باشيم يا ارتباط و نسبت و تاثير و تاثر آنها را بر هم ديده باشيم. اساسا تفاوت تحليل و ارائه ساختار با گردآوري عوامل مهم و نكات خوب همين برقراري ارتباط منظم و قاعده مند ميان مفاهيم است. پس سندي كه مجموعه متعددي از راهبردها و اقداماتي كه براي تحقق اهداف آمايشي لازم است را دربردارد، اما ارتباط ميان اين راهبردها و اقدامات را ترسيم نكرده است، يك سند ساختارمند نيست و نمي تواند مبناي عمل قرار گيرد. منظور از ارتباط، هر رابطه مهمي ميان اجزا ازجمله اولويت بندي، رابطه علي، ارتباط جزيي وكلي يا مجموعه و زير مجموعه اي و غيره مي باشد.

-     اسناد آمايش ملي بايد يك نظام سلسله مراتبي دقيق و منطقي داشته و مشخص باشد در هر سطحي از اين نظام، مطالب و گزاره هاي آمايشي با چه درجه اي از جزئيات بايد طرح شود. بنابراين ارائه گزاره اي جزيي در يك سند بالادستي ملي اشتباه محرزي است. و به همين اندازه هم ارائه گزاره هاي كلي كه در ساير سطوح زيرين سند جزئيات آن بيان نشده است، اشتباه است. در واقع هريك از اسناد بايد ارتباط پيوسته و منسجم با سطوح قبل و بعد از خود داشته باشد.

مطلب حاضر دريچه­اي است براي ورود به بحث و با اذعان به كلي –و لذا شايد مبهم- بودن آن، مطلب را در اينجا به اتمام مي رسانم و ان شاء الله در مباحث آتي بيشتر به آن خواهم پرداخت.