توجه فوق العاده مقام معظم رهبري به مسئله علم و پيشرفت علمي كشور خصوصا در ساليان اخير بر كسي كه پيگير فرمايشات، دغدغه ها و مطالبات ايشان باشد، پوشيده نيست. تعدد بيانات ايشان در زمينه تبيين جايگاه و اهميت پيشرفت علمي كشور و تاكيد و پيگيري مكرر ايشان نسبت به برخي مطالبات مربوط به اين حوزه نشان از اين توجه فراوان دارد. با تامل در اين همه تاكيد، هر انسان منصفي انتظار شكل گيري جريانات متعددي در سطح مسئولين و دانشجويان براي حركت در مسير فرمايشات رهبري و تلاش براي تحقق بخشي به مطالبات ايشان را دارد، اما متاسفانه...!

مطالعه و تدقيق در فرمايشات رهبري ما را به سمت آشنايي دقيق با نظرات و انتظارات ايشان رهنمون مي كند و بسيار مهم است كه با دركي درست از مجموعه بيانات و شناخت نسبي از مباني نظري و جهت گيري هاي اصلي مورد نظر ايشان، به دنبال اجرايي كردن طرح هاي پيشنهادي ايشان –و يا ساير طرح هايي كه در اين جهت لازم است- باشيم و مراقب باشيم دچار برداشت هاي موضعي و سطحي نشويم و بالاخره اينگونه نشود كه براي پيشرفت علمي كشور از راه هاي غيرعلمي وارد شويم.

مي توان رووس فرمايشات رهبري پيرامون علم و فناوري در چندسال اخير را در چهار دسته زبر تقسيم بندي كرد:

چند روز قبل در جلسه ای فرهنگی یکی از حاضرین مطلبی گفت که فارغ از مباحث آن جلسه برگرفته از نگاهی است که  نسبتا عمومیت دارد و با توجه به زمینه ای که دراین مورد در ذهن داشتم تصمیم گرفتم مطلب این هفته را به نقد این نگاه اختصاص دهم و اما اول مطلب و بعد هم حواشی ما بر آن

در آن جلسه یکی از دوستان ما در ضمن صحبت های خود گفت "... به  نظر من 95درصد مشکلات این اداره به خاطر رئیس اداره است!..."

البته بنده در همان جلسه مخالفت خود را با این گزاره هم در آن مورد خاص، و هم بطور کلی اعلام کردم و مختصر به ایشان گفتم "به نظرم اصولا این بیان که اکثریت مطلق مشکلات یک مجموعه به دست مدیر آن بوجود آمده بیان درستی نیست، مگر اینکه واقعا آن سازمان در قهقرای سقوط و انهدام باشد، وگرنه این برای یک سازمان معمولی تقریبا غیرممکن است " و شرح آن ماند برای این نوشته.

آمايش سرزمين مانند خيلي از ديگر موضوعاتي كه در دنياي امروز داراي تعاريف متعدد و متكثر شده اند، تعاريف زيادي دارد اما به نظر مي­رسد مفهوم "توزيع بهينه جمعيت و فعاليت در پهنه سرزمين" مفهوم اصلي است كه در همه تعاريف مشترك است. به زبان ساده تر براي اينكه كشوري بتواند از سرمايه هاي طبيعي (Natural) و اجتماعي (Social) خود به بهترين نحو استفاده كند بايد برنامه اي براي استقرار جمعيت و مجموعه فعاليت هاي اقتصادي مناسب، در هر بخش از سرزمين خود، داشته باشد. وسعت موضوع آمايش از همين تعريف قابل درك است، مثلا هرچند در ادبيات كلاسيك آمايش را موضوعي ميان رشته اي (Interdisciplinary) بين سه رشته جغرافيا، اقتصاد و جامعه شناسي دانسته اند، اما امروزه واضح است كه دايره رشته هاي درگير در اين موضوع وسيع­تر از اين مقدار است. آمايش سرزمين علاوه بر سه رشته فوق به شدت از ملاحظاتي همچون ملاحظات محيط زيستي، امنيتي و دفاعي، سياسي، صنعتي، پيش بيني و آينده نگري و غيره تاثير مي پذيرد.

در تحليل و بررسي موضوعاتي با اين همه وسعت و پراكندگي مانند آمايش، داشتن نگاه جامع و كل نگر بسيار ضروري و حياتي است، چه اينكه درنظر نگرفتن هريك از ملاحظات فوق در برنامه ريزي آمايشي سبب ايجاد بحران در كل موضوع مي شود. رويكرد سيستمي (Systemic Approach) كه در چند دهه اخير به نگاهي قدرتمند و تاثيرگذار در تحليل موضوعات و مسائل بشري بدل شده است، برخاسته از همين نگاه كل نگر و جامع به موضوعات جهت ارائه ساختاري تحليلي از موضوعات است.

چندي قبل مقاله اي پيرامون انديشه هاي پیتر سنگه دانشمند مشهور معاصر مطالعه مي كردم. از ميان مطالب آن نوشتار كه به نوعي خلاصه اي از افكار ايشان بود، یک نکته به نظرم جالب­تر و كاربردي­تر براي سازمان هاي ما آمد كه در ادامه به آن اشاره می­کنم. البته ابتدا يك طرح مسئله.

حتما شما هم تا حال به اين موضوع برخورديد كه بسياري مديران سازمان هاي دولتي ما معتقدند  نظام بروكراتيك اداري دست آن­ها را براي بسياري تصميمات و اقدامات مفيد و بلكه لازم بسته و يا حداقل موانع جدي براي آن قرارداده است، لذا مديران قدرت عمل كافي براي برخي اقدامات مفيد ندارند و مجبور به حركت در چارچوب نسبتا تنگ اداري هستند. از جمله خود بنده اين هفته در خلال صحبت با يكي از مديران دولتي به چنين ادعايي از جانب ايشان برخوردم كه البته نادرست هم نمي نمود.

از طرف ديگر اين را هم شنيده و ديده ايم كه انحراف از برنامه، ناديده گرفتن اهداف كلي سازماني و ملي، عملكرد سليقه اي، و حتي بعضا تخلفات محرز مالي و قانوني و موارد مشابه متاسفانه در سازمان هاي ما كم ديده نمي شود. گمان مي كنم تناقض آشكاري اين ميان وجود دارد، از طرفي مديران معتقدند روال اداري قدرت عمل زيادي به آن ها نمي دهد و از طرفي وقايعي در سازمان­ها رخ مي دهد كه اتفاقا حاكي از وجود قدرت عمل زيادي براي مديران است آن گونه كه مثلا از برخي اهداف اساسي سازمان هم تخطي مي كنند!

چند روز قبل در دانشگاه اطلاعیه دیدم که دعوت به ارائه ایده در خصوص "ارتباط دانشگاه و صنعت"  –طبیعتا منظور توسعه این ارتباط است- می کرد، با زمینه قبلی که به نوعی در ارتباط با همین موضوع  در ذهن داشتم، این اطلاعیه نظرم را جلب کرد. آن زمینه، بخشی از صحبت های رهبری در دیدار اخیر با نخبگان بود، آن جا که بیان کردند "چرا ما گفتیم کرسی آزاداندیشی در دانشگاه ها راه بیاندازید این کار را نکردید؟" راستش این جمله عتاب آمیز که خود را مخاطب آن می دانم، ذهن مرا مشغول خود کرد. شاید بتوان در توجیه ارتباط دو موضوع فوق –"ارتباط دانشگاه و صنعت" و "کرسی آزاداندیشی" – بتوان این گونه گفت که دو انتظار اصلی که از دانشگاه می رود و یا به تعبیر صحیح تر دو کارکرد اساسی دانشگاه، اول تولید علم بومی و دوم ارائه راه حل علمی برای مسائل فعلی و آتی صنعت –و بطور کلی مجموعه کسب و کار- است، روشن است که کرسی آزاداندیشی تدبیری برای کارکرد اول و ارتباط دانشگاه و صنعت برای کارکرد دوم است.  هرچند ارائه یک ایده برای مسئله پیچیده ای آن هم با این کلیت کار مشکلی است، اما این نوشته را به بیان نکته ای کوچک اما مهم در این ارتباط اختصاص می دهم.

منظور از ارتباط دانشگاه و صنعت چیست؟ آیا اصولا هر ارتباطی میان این دو نهاد مطلوب است و یا این ارتباط در صورتی که حائز ویژگی هایی باشد، مطلوب است؟ مسلما آن چه از ارتباط دانشگاه و صنعت منظور و مطلوب است ارتباطی است در واقع میان دانشگاه به عنوان "نهاد تولیدکننده علم و فناوری" و صنعت به عنوان "نهاد استفاده کننده علم تکنولوژی در جهت توسعه محصولات یا خدمات خود". بنابراین به میزانی که هریک ازدو نهاد بالا از وظیفه اصلی خود منحرف شده باشند، ارتباط میان آن دو نیز دچار تنزل می شود.

آیا باید

-         تحصیلات دانشگاهی کرد و مدرک لیسانس و فوق لیسانس و دکتری و ...گرفت؟

-         به صورت عملی وارد میدان مسائل شد و از دل واقعیات موجود به راه حل ها رسید؟

-         از دانش و تجارب موجود میان مدیران و متخصصان مختلف درجای­جای صنعت کشور بهره گرفت و نظرات را جمع­بندی و تکمیل کرد؟

-         با بهره­گیری از فکر نیروهای جوان و بصورت جمعی به بررسی مسائل پرداخت؟

-         به دنبال اثرگذاری و ترویج موضوعات و یافته­های علمی در میان سیاست­گذاران کشور بود؟

-         .....

می توان گفت هیچ یک از موارد بالا به تنهایی برای ارائه راه حل­هایی برای مسائل کشور کافی نیست،  بلکه همه این موارد درکنار هم است که می­تواند ما را به این هدف رهنمون کند و این الگو در یکی از مجموعه­های کشور با موفقیت تجربه شده است و اکنون ما نیز در جمعی از دوستان دلسوز و علاقمند قصد تکرار و تکمیل این تجربه با تمرکز بر حوزه توسعه منطقه­ای را داریم...